Artykuł: Zdrowa głowa na początku kariery. Jak wygląda odpowiedzialne podejście firmy do stresu i dobrostanu zespołu?

Zdrowa głowa na początku kariery. Jak wygląda odpowiedzialne podejście firmy do stresu i dobrostanu zespołu?

Rynek pracy stawia przed młodymi ludźmi wyjątkowo trudne wymagania, a stres zawodowy wyrasta na jeden z najważniejszych tematów zdrowia publicznego. Rozmiar problemu naprawdę niepokoi, o czym mówią analizy największych organizacji międzynarodowych. Szacunki Światowej Organizacji Zdrowia, przygotowane wspólnie z Międzynarodową Organizacją Pracy (ILO) wskazują, że spadek produktywności wynikający z depresji i zaburzeń lękowych u pracowników kosztuje świat około biliona dolarów w skali roku. W Unii Europejskiej obraz wygląda podobnie. Badania EU-OSHA oraz ustalenia Eurostatu pokazują, że niemal połowa osób aktywnych zawodowo pracuje w warunkach podwyższonego ryzyka psychospołecznego. OECD podkreśla, że finansowe skutki pogarszającej się kondycji psychicznej stają się poważnym ciężarem dla gospodarek państw. Jak więc pracownik może chronić własny dobrostan w wymagającym środowisku oraz jakie praktyki powinien zapewniać pracodawca, aby presja nie stała się normą?

Co wywołuje stres w pracy?

Jeśli stres ma być ograniczany sensownie, najpierw trzeba rozpoznać, co go wywołuje. Zwykle nie jest to jeden, łatwy do wskazania bodziec. Dużo częściej napięcie pojawia się wtedy, gdy to, czego praca wymaga, zderza się z zasobami, które ma pracownik. Badania prowadzone między innymi przez GUS i CIOP-PIB pokazują, że źródła stresu powtarzają się w kilku obszarach. Najczęściej chodzi o zbyt duże obciążenie ilością zadań, niewielki wpływ na sposób ich wykonywania, słabe wsparcie ze strony ludzi w pracy oraz konflikty w relacjach zawodowych. Gdy spojrzy się na stres jako na efekt tego, jak zorganizowano pracę, a nie jako na „problem jednostki”, łatwiej myśleć o zapobieganiu, zamiast reagować dopiero w kryzysie.

Tempo pracy i nadmiar obowiązków jako źródło napięcia

Presja czasu połączona z nadmiarem zadań należy do najbardziej obciążających stresorów w pracy. Gdy terminy są ustawione zbyt ambitnie, oczekuje się stałej dyspozycyjności, a wielozadaniowość urasta do rangi normy, napięcie narasta i łatwo wpaść w rytm ciągłego ratowania pilnych spraw. Wtedy regeneracja schodzi na dalszy plan, a organizm i psychika nie mają kiedy odetchnąć. Eurostat pokazuje, że takie długotrwałe przeciążenie mocno uderza w dobrostan i zwiększa ryzyko wypalenia, zwłaszcza wtedy, gdy wymagania regularnie przekraczają to, do czego człowiek może się zdrowo dostosować.

Gdy atmosfera dokłada presji

To, jak układają się relacje w pracy, mocno wpływa na odczuwany stres. Spory z osobami z zespołu albo z przełożonymi, a do tego kultura organizacyjna oparta na toksycznej rywalizacji, mobbingu czy braku przejrzystości, potrafią skutecznie rozchwiać codzienne funkcjonowanie. Psychologia organizacji pokazuje, że życzliwe wsparcie społeczne działa ochronnie, ponieważ osłabia działanie innych stresorów. Kiedy takiego zaplecza nie ma, a odpowiedzialność jest rozmyta lub pojawia się poczucie niesprawiedliwości, napięcie przybiera postać przewlekłą i bywa bardziej wyniszczające niż sama liczba obowiązków.

Ograniczona decyzyjność oraz ciągła niepewność

Autonomia, rozumiana jako poczucie wpływu na własną pracę, wyraźnie wzmacnia dobrostan psychiczny. Potwierdza to między innymi koncepcja Karaska dotycząca zależności między wymaganiami a zakresem kontroli. Kiedy pracownik nie może decydować o sposobie działania, tempie ani kolejności realizowania zadań, a równocześnie oczekiwania pozostają wysokie, pojawia się narastająca frustracja i wrażenie bezsilności. Coraz częściej dochodzi do tego jeszcze jedno źródło napięcia – niepewność zatrudnienia. Lęk przed utratą pracy, niestabilne kontrakty lub brak czytelnej ścieżki rozwoju zawodowego sprawiają, że stres nie ogranicza się do godzin w biurze. Dotyka poczucia bezpieczeństwa i potrafi przenosić się na inne obszary życia.

Do czego prowadzi chroniczne napięcie w pracy?

Gdy stres w pracy utrzymuje się długo, jego skutki najmocniej odczuwa pracownik. Organizm reaguje spadkiem energii, gorszym snem, obniżeniem odporności i pogarszającym się samopoczuciem. W sferze psychicznej pojawia się większa drażliwość, trudniej też utrzymać skupienie i spokój. To napięcie nie zostaje jednak tylko „w środku” jednej osoby. Przenosi się na relacje w zespole, psuje atmosferę, sprzyja konfliktom i osłabia poczucie wsparcia między ludźmi. Z czasem takie warunki odbijają się także na funkcjonowaniu firmy – praca idzie wolniej, częściej pojawiają się zwolnienia lekarskie, a ludzie szybciej myślą o zmianie miejsca zatrudnienia. OECD podkreśla, że nieleczone problemy ze zdrowiem psychicznym w środowisku pracy przekładają się na wysokie koszty ponoszone przez gospodarki krajowe.

Wypalenie zawodowe – ukryty kryzys psychiczny

Najpoważniejszą konsekwencją przewlekłego stresu w pracy jest wypalenie zawodowe, coraz częściej rozpoznawane przez specjalistów. WHO w klasyfikacji ICD-11 opisuje je nie jako chorobę, lecz jako syndrom ściśle związany z warunkami wykonywania pracy. W tym ujęciu wypalenie obejmuje trzy główne wymiary:

Pierwszy dotyczy narastającego wyczerpania i braku energii.
Drugi wiąże się z rosnącym dystansem emocjonalnym do obowiązków, czasem przyjmującym formę cynizmu.
Trzeci oznacza obniżone poczucie skuteczności zawodowej.

Wypalenia nie można traktować jak krótkiego kryzysu po intensywnym projekcie. To długotrwały proces, podczas którego stopniowo słabnie zaangażowanie, motywacja oraz poczucie sensu pracy.

Jak stres oddziałuje na ciało i psychikę?

Przewlekły stres uruchamia reakcje w całym organizmie. Na poziomie fizjologicznym prowadzi do rozregulowania osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA), co sprzyja utrzymywaniu się podwyższonego stężenia kortyzolu. Taka sytuacja obciąża ciało i zwiększa ryzyko nadciśnienia, zawału serca oraz udaru mózgu.

W obszarze zdrowia psychicznego długotrwałe napięcie należy do głównych czynników sprzyjających rozwojowi zaburzeń lękowych oraz depresji. Osoby pracujące pod stałą presją częściej zauważają u siebie kłopoty z koncentracją, pamięcią i ogólną jasnością myślenia. W odpowiedzi na przeciążenie łatwo też sięgnąć po strategie, które na krótką metę przynoszą ulgę, a w dłuższej perspektywie szkodzą organizmowi – na przykład nadużywanie substancji psychoaktywnych.

Strategie, które pomagają chronić równowagę psychiczną w pracy

Mimo że to pracodawca odpowiada za kształtowanie zdrowych warunków pracy, pracownik również ma wpływ na to, jak reaguje na obciążenia pojawiające się w codziennych obowiązkach. Własne strategie nie zastępują rozwiązań systemowych i nie mogą usprawiedliwiać sytuacji, w których stres wynika z obiektywnie szkodliwych działań, jak na przykład mobbing. Mogą jednak pełnić funkcję ochronną, pomagając utrzymać równowagę psychiczną w wymagającym środowisku. Takie podejście opiera się na dbaniu o regenerację, świadomym wyznaczaniu granic oraz rozsądnym planowaniu pracy.

Regeneracja i techniki uspokajające

Skuteczne radzenie sobie ze stresem zaczyna się od zadbania o podstawy, czyli regenerację. Ogromną rolę odgrywa sen oraz regularny ruch, który działa jak naturalne wsparcie dla nastroju i pomaga obniżyć napięcie. Na co dzień pomocne są także różne techniki wyciszające, między innymi trening autogenny oraz praktyka mindfulness. Ćwiczenia uważności uczą kierowania uwagi na bieżący moment, dzięki czemu łatwiej przerwać spirale negatywnych myśli. Ważnym elementem ochrony zdrowia psychicznego jest również symboliczne zamknięcie dnia pracy i danie sobie przestrzeni na odpoczynek, bez ciągłego powracania myślami do obowiązków.

Zdrowe granice oraz troska o przestrzeń prywatną

Jednym z powodów narastającego napięcia jest sytuacja, w której wymagania zaczynają przerastać możliwości pracownika. W takich momentach znaczenia nabiera asertywność rozumiana jako spokojne, a jednocześnie stanowcze wyznaczanie własnych granic. Obejmuje ona między innymi odmawianie dodatkowych obowiązków, jeśli ich realizacja oznaczałaby przeciążenie, oraz rozmowy o terminach, które da się wykonać bez nadmiernej presji. Takie podejście pomaga chronić równowagę między pracą a życiem prywatnym. Jest to szczególnie ważne w realiach pracy zdalnej, która łatwo zaciera granice między obowiązkami a czasem dla siebie.

Jakich standardów możesz oczekiwać od pracodawcy w kontekście zdrowia psychicznego?

Start kariery często wiąże się z chęcią pokazania kompetencji i dobrego przygotowania, jednak relacja z pracodawcą działa w dwie strony. Wraz ze wzrostem wiedzy na temat zdrowia psychicznego, czego od lat dowodzą analizy WHO oraz OECD opisujące koszty stresu, troska o dobrostan przestaje mieć status „dodatku” i coraz bardziej przypomina element podstawowego standardu pracy. Współczesna organizacja powinna tworzyć środowisko, które wspiera, zamiast odbierać energię ludziom dopiero wchodzącym w życie zawodowe. W tej perspektywie pojawia się pytanie, jakie standardy powinien spełniać pracodawca, aby codzienność w pracy sprzyjała zdrowiu psychicznemu.

Organizacja pracy, która nie opiera się na ciągłym pośpiechu

Przez lata utrwalało się przekonanie, że ktoś, kto regularnie zostaje w pracy po oficjalnym czasie i odbiera służbowe wiadomości o każdej porze, pokazuje w ten sposób szczególne zaangażowanie. Coraz częściej traktuje się jednak takie sygnały jako dowód na to, że praca została źle zorganizowana – zakres obowiązków powinien mieścić się w ramach etatu i uwzględniać możliwości konkretnej osoby. Organizacje podchodzące odpowiedzialnie do planowania zadań rozumieją, że stały pośpiech oraz funkcjonowanie w trybie ciągłych „awarii” z czasem prowadzi do gorszych wyników i problemów ze zdrowiem.

Sposób, w jaki firma układa codzienną pracę i porządkuje procesy, wiele mówi o kulturze zarządzania. Organizacje, które myślą o wygodzie pracowników, szukają narzędzi i usług zmniejszających liczbę żmudnych, powtarzalnych czynności niezwiązanych z ich specjalistycznymi kompetencjami. Jednym z takich rozwiązań jest współpraca z zewnętrznymi dostawcami w obszarach operacyjnych. Gdy przedsiębiorstwo ma abonament dla firm obejmujący logistykę oraz przesyłki kurierskie, osoby z zespołu nie spędzają godzin na ręcznym wypełnianiu dokumentów przewozowych ani pilnowaniu wysyłek. Takie usprawnienia pokazują szacunek wobec czasu osób zatrudnionych i umożliwiają koncentrację na zadaniach merytorycznych zamiast na biurokratycznych formalnościach.

Komunikacja, która daje przestrzeń

Jakość rozmów prowadzonych w zespole w dużej mierze decyduje o tym, jak pracownicy przeżywają stres. Środowisko przyjazne psychicznie to takie, w którym można otwarcie powiedzieć o trudności, pomyłce albo gorszym dniu bez obawy, że spotka się to z bolesną reakcją. Od przełożonego można zatem oczekiwać podejścia opartego na słuchaniu i traktowaniu pracowników z uwzględnieniem ich perspektywy.

Warto zwrócić uwagę również na formy wsparcia dodatkowego. Coraz więcej firm wpisuje pomoc psychologiczną w pakiet świadczeń, obok opieki medycznej. Wsparcie psychologiczne oferowane w formule całkowitej poufności oraz programy typu EAP pokazują, że organizacja dostrzega realne potrzeby pracowników i potrafi reagować na sytuacje kryzysowe w sposób, który daje poczucie oparcia, a nie presji.

Wspólne zadanie pracownika i pracodawcy

Stres związany z pracą nie znika sam i nie da się go traktować wyłącznie jako sprawy pojedynczej osoby. Potrzebne jest zarówno zaangażowanie pracownika, jak i konkretne decyzje po stronie firmy. Z jednej strony pomocne staje się rozwijanie umiejętności radzenia sobie z napięciem, dbanie o regenerację i wyznaczanie granic, z drugiej – takie projektowanie pracy, które nie opiera się na ciągłym przeciążeniu oraz sprzyja uczciwej komunikacji. Dopiero połączenie tych dwóch perspektyw pozwala stopniowo ograniczać szkodliwe skutki stresu i tworzyć miejsca zatrudnienia sprzyjające zdrowiu psychicznemu osób, które wchodzą na rynek pracy oraz tych z dłuższym stażem.

Źródła:

Artykuł przygotowany we współpracy z partnerem serwisu.
Autor: Joanna Ważny

Wspieramy studentów i absolwentów

w rozwijaniu kompetencji zawodowych i artystycznych. Pomagamy w świadomym planowaniu ścieżki kariery oraz nawiązywaniu kontaktów z instytucjami kultury i pracodawcami.